Det gamle Fjørtoft kapell stod på om lag same staden som dagens kyrkje står. Det var ei lita låg, torvtekt trekyrkje, bygd av tømmer. Stokkane var runde, men sletta innvendig. Tradisjonen seier at tømmeret hadde vakse på Fjørtofta. Frå først av var det berre skip og eit lite våpenhus. Huset var då om lag 6 x 6 meter. Koret og eit skriftehus var bygt attåt i 1765.

Kyrkja var så lav at når ein stod ute på marka, nådde ein oppå torvvolen med handa. Dørene var så låge at vaksne folk laut bøye hovudet når dei gjekk ut og inn. Endå lågare hadde kyrkja vore før, for i 1765 løfta dei taket opp og bygde på eit omfar. Same året sette dei inn småruta vindauge.

Utvendig var kyrkja bordkledd og i eldre tid tjørebredd. Golvet var av pløgde bord. Inne i kyrkja var det ein liten lem, ein preikestol og eit lite alter i koret. Over kordøra hang ei måla tavle, oppsett og kosta av sokneprest Henning Abelseth i 1765. Denne presten var ein halden mann, og han fekk gjennomført store vølingar og betringar på kapellet som han betalte ein god del av sjølv.

Oppe under taket hang eit lite skip og ei lita kyrkje. Annan prydnad var der ikkje. Ei lita kyrkjeklokke høyrde til kapellet. Ho finst framleis og vert stundom brukt saman med den nyare klokka i Fjørtoft kyrkje. Denne innskrifta står rundt klokka: «Sankte Olave ora pro nobis» og årstalet 1520. På norsk: «Sankt Olav ber for oss». Ein altarkalk (eit beger) av sølv som framleis finst, vart truleg gitt av to sjøfolk som forliste og vart berga av folk frå Fjørtofta. Innskrifta på kalken nemner to namn og årstalet 1638.

Det er truleg at erkebispen sin verdslege ombodsmann på Sunnmøre, Bjørn Vikværske på Søre Fjørtoft, bygde kapellet for seg og huslyden sin. Til Fjørtofta kom presten i katolsk tid to til fire gonger i året og heldt messe og skrifte for Vikværske, huslyden hans og andre som budde på øya. Skipper Laurits Sæbjørnsen Fjørtoft, som levde litt før og litt etter 1600 og var den siste på øya som åtte noko særleg rikdom, var kan hende av denne ætta.

Sokneprest Abelseth fortel i 1765 at gamle folk fortalde etter sine foreldre og besteforeldre at ein «fornem mann» skal ha budd på Søre Fjørtoft i gammal tid. Husa etter denne mannen stod enno i Abelseth si tid. Men ingen veit kva tid kapellet vart bygt. Kanskje på 1500-talet eller endå tidlegare. På ein tømmerstokk over koret stod talet 1306 innrita. Dette kan vere byggeåret.

Også i 1659 var det ei større vøling på kapellet, då det var så forfalle at det heldt på å rotne ned. Kostnaden kom på vel 57 riksdalar ifølgje rekneskapen som finst att. Truleg var det oppsitjarane på Fjørtofta, Uksnøya og Myklebust, som sokna til kyrkja, som betalte gildet. Etter at Bjørn Vikværske gjekk ut av historia, overtok folket kapellet. Frå tidleg på 1600-talet var det gudstenester der nokre få gonger i året. Men for kyrkjelege handlingar som nattverd, vigsle, gravferd og kanskje også dåp måtte dei til Haram. Kyrkjegard var det på Fjørtofta først i 1810.

I sine «Erindringer» skriv Ole Barman, som heldt gudstenester i kapellet før nyekyrkja kom på plass, om gamlekyrkja:
«Huset var nu paa ingen Maade tilfredsstillende. Vintertiden kunde vel alle paa sin Maade trænge sig ind. (…) Sommertiden kunde Folk komme fra andre Øer ogsaa, og største Delen maatte da staa udenfor med aabne Vinduer. De som var indenfor Væggene, fik sig da alltid et godt passende Dampbad.»

I 1878 vart ny kyrkje bygd, like ved den gamle. Siste gudstenesta i gamlekyrkja var 17. søndag etter treeining (13. oktober) i 1878. Det var stor tilstøyming av folk til denne avslutninga av eit gudshus som mange hadde kjær, men berre eit fåtal fekk plass inne. Det var ikkje mindre enn 103 personar som gjekk til nattverd, og to barn vart døypte. Prest var Ole Barman.

Etter dette vart kapellet rive og selt for kr. 240,-. Tømmeret vart frakta til Sørdalen ved Syvde og sett opp som bustadhus der.


Kommentarer

Fjørtoft kapell — 10 kommentarer

  1. Når det gjeld årstal for «folket» si overtaking av kapellet : sjå Hans Støm, bind 2 side 355.

  2. «Men for kyrkjelege handlingar som nattverd, vigsle, gravferd og kanskje også dåp måtte dei til Haram. Kyrkjegard var det på Fjørtofta først i 1810.»
    Fjørtoft kyrkjegard har eit felt som er freda av Riksantikvaren. Dette er ein middelaldergravstad. Låg like ved det gamle kapellet. Det har nok vore gravstad på Fjørtoft før 1810.
    Nattverd har vore på Fjørtoft frå tidlege tider. Nattverdskalken med påskrift 1638 ber bod om det.

    • Takk for nye opplysningar!
      Det var kanskje ei tid etter at middelaldergravstaden gjekk ut av bruk og før 1810 at fjørtoftingar (og folk frå Uksnøya og Myklebust) vart gravlagde på Haram?
      Kva med nattverden – har den vore praktisert i Fjørtoft kapell/kyrkje kontinuerleg frå 1638 (og før) og fram til no?

      • Det har eg grunn til å tru. Jfr.AnnotationsBoog over Merkværdigheder som udi Syndmørs Fogderie forefindes innrette(t) 1756 (Hans Strøm) side 32 Den første øe er Fiertoft fra hlken …. Søre og nordre fiertoft med Capellet (som har gode alter Klæder og Sølfdisk) Ved Statsarkivet fann eg Henning Abelseths oppsett av inventarliste. Der blir det nemnt at kapellet har ein messehakel. Dvs det tekstil som presten brukte ved utdeling av sakrament. Saman med opplysningane om sølvdisk tyder dette på at presten har foretta nattverd i kapellet. Utover på 1800-talet går det ei sak igjen på fleire fellesmøter mellom kyrkjene i Haram frå Fjørtoft si side : Utviding av nattverdkalken.
        Noko som vart gjort i siste halvdel av 1800-talet.

  3. «Etter at Bjørn Vikværske gjekk ut av historia, overtok folket kapellet.»

    «Oppe under taket hang eit lite skip og ei lita kyrkje. Annan prydnad var der ikkje» I tillegg var der «eit bielte» (kanskje eit ikon) av Jomfu Maria og barnet. Dette er beskrive av prosten (beskrive i rapport på slutten av 1860-talet). Barnet held sågar ei jorklode med eit kors på toppen og Maria held eit septer i si venstre hand. Men med dei haldningane som den lutherske geistlegheita hadde til «dette katolske» , vart det ikkje flytta over i nykyrkja. For meg er det talande at dette enno fanst i det gamle kapellet så mange år etter reformasjonen. Eg kan ikkje tenkje meg noko anna enn at det talar om at kyrkjelyden ville ha det der. Dette samsvarar godt med det Eilert Sundt har notert seg om katolske «skikkar og sinnelag» som han har observert i Harham midt på 1800-talet.

    • Prosten skreiv vel ikkje nynorsk, i så fall kunne det vere feiltrykk for bilete. Stod det noko om kvar denne gjenstanden befann seg i kapellet?

      • Nei, han skreiv nok ikkje nynorsk. Min skrivefeil. Rett skal vere : » «I skibet findes på en liden trætavle påklistret et billede av Jomfru Maria, klædt i fyrstelig dragt med krone og scepter og bærende Jesu-barnet ligeledes klædt i fyrstelig dragt med krone og i den venstre hand jordkuglen påfestet korset.» Sjå Hove s. 100
        Dette at det var ei tretavle påklistra eit bilete, får meg til å tru at det var eit ikon. Iallfall hadde ikkje dette blitt fjerna frå kapellet,trass i reformasjonen. Det må seie litt om folket sin vilje. Eg veit ikkje kvar det hang, men jomfru Maria var ofte plassert på nordvegg eller på nordsida av preikestolen.

  4. Dersom 1306 er byggeåret, må kapellet vere bygd av andre enn Bjørn Vikværske som ein meiner levde på slutten av 1400-talet evt. byrjinga av 1800-talet.

  5. «Over kordøra hang ei måla tavle, oppsett og kosta av sokneprest Henning Abelseth i 1765.»
    Dette er teke vare på og heng no under galleriet i kyrkja.

Legg igjen en kommentar

Din e-postadresse vil ikke bli publisert. Obligatoriske felt er merket med *

HTML tags allowed in your comment: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>